Tahkim Nedir?
Tahkim, taraflar arasındaki bir uyuşmazlığın, devlet mahkemeleri yerine, tarafların kendi seçtiği bir veya birden fazla hakem tarafından bağlayıcı bir kararla sonuçlandırıldığı alternatif bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Özellikle ticari uyuşmazlıklarda, tarafların hızlı, uzmanlaşmış ve gizli bir yargılama süreci arayışında tercih ettiği köklü bir çözüm yoludur.
Tahkimin Tanımı ve Hukuki Niteliği
Tahkim, tarafların aralarındaki mevcut veya ileride doğabilecek bir uyuşmazlığı, devlet yargısı yerine özel kişiler olan hakemler eliyle çözme konusunda anlaşmasıdır. Bu anlaşma, taraflar arasında imzalanan bir tahkim sözleşmesi veya ana sözleşmeye eklenen bir tahkim şartı yoluyla kurulur. Taraflar bu anlaşmayla, uyuşmazlığın devlet mahkemelerinde değil, seçtikleri hakem veya hakem heyeti önünde görülmesini kabul eder.
Hakem kararı, tıpkı bir mahkeme ilamı gibi bağlayıcıdır ve kanunda öngörülen sınırlı itiraz sebepleri dışında temyiz edilemez. Bu bağlayıcılık, tahkimi arabuluculuktan ayıran en temel özelliktir; arabuluculukta taraflar anlaşmaya varmazsa süreç sonuçsuz kalırken, tahkimde hakem, tarafların anlaşamaması halinde de uyuşmazlığı kesin bir kararla sonuçlandırır.
Türkiye’de tahkim, uyuşmazlığın niteliğine göre 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun tahkime ilişkin hükümleri veya 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu çerçevesinde yürütülür. Hangi mevzuatın uygulanacağı, uyuşmazlığın yabancılık unsuru taşıyıp taşımadığına göre belirlenir.
Tahkim Türleri
Tahkim, uygulanan usule ve kapsamına göre farklı şekillerde sınıflandırılabilir. En yaygın ayrım, ulusal ve uluslararası tahkim ile kurumsal ve ad hoc tahkim arasındadır.
Ulusal Tahkim
Tarafların her ikisinin de Türkiye’de yerleşik olduğu, yabancılık unsuru taşımayan uyuşmazlıklarda uygulanan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na tabi tahkim türüdür.
Uluslararası Tahkim
Taraflardan birinin yabancı olduğu, sözleşmenin ifa yerinin yurt dışında bulunduğu veya başka bir yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda uygulanan tahkim türüdür.
Kurumsal Tahkim
Bir tahkim kurumunun kendi kurallarına göre yönetilen, kurumun sağladığı altyapı ve idari destekle yürütülen tahkim türüdür.
Ad Hoc Tahkim
Herhangi bir kuruma bağlı olmadan, tarafların kendi belirlediği usul kurallarıyla, münferit olarak yürütülen tahkim türüdür.
Tahkim Süreci Nasıl İşler?
Tahkim süreci, taraflar arasındaki tahkim sözleşmesine veya tahkim şartına dayanarak başlar. Taraflardan biri, uyuşmazlığı tahkime taşımak için karşı tarafa bildirimde bulunur ve hakem ya da hakem heyetinin oluşturulması süreci başlatılır. Hakem sayısı ve seçim usulü, genellikle taraflar arasındaki tahkim anlaşmasında önceden belirlenmiş olur; anlaşmada bir düzenleme yoksa kanunda öngörülen usul uygulanır.
Hakem heyeti oluşturulduktan sonra, taraflar iddia ve savunmalarını yazılı olarak sunar, gerekli görülmesi halinde duruşmalar yapılır, deliller incelenir ve bilirkişi görüşlerine başvurulabilir. Bu aşamalar, mahkeme yargılamasına benzese de, tahkimde usul kuralları tarafların anlaşmasıyla büyük ölçüde esnetilebilir; bu da süreci daha hızlı ve tarafların ihtiyaçlarına uygun hale getirir.
Yargılama tamamlandığında hakem, uyuşmazlığı sonuçlandıran bağlayıcı bir karar verir. Bu karar, kanunda sayılan sınırlı sebeplerle (örneğin hakemin yetkisiz olması, adil yargılanma hakkının ihlal edilmesi gibi) iptal davasına konu edilebilir, ancak esas hakkında yeniden inceleme yapılmaz.
Tahkimin Avantajları
Tahkim, özellikle karmaşık ticari uyuşmazlıklarda, mahkeme sürecine kıyasla önemli avantajlar sunar. Bu avantajların başında, tarafların uyuşmazlığın konusunda uzmanlaşmış bir hakem seçebilmesi gelir; bu da özellikle teknik veya sektöre özgü uyuşmazlıklarda kararın niteliğini artırır.
- Taraflar, uyuşmazlık konusunda uzman hakem seçebilir
- Yargılama süreci ve kararlar gizli tutulur, kamuya açık değildir
- Süreç, genel mahkeme yargılamasına kıyasla daha hızlı sonuçlanır
- Usul kuralları tarafların anlaşmasıyla esnetilebilir
- Yabancı hakem kararları, New York Sözleşmesi kapsamında birçok ülkede tanınır ve icra edilir
Türkiye, 1958 tarihli New York Sözleşmesi’ne taraftır; bu sayede Türkiye’de verilen hakem kararları, sözleşmeye taraf diğer ülkelerde de tanınıp icra edilebilir.